Adetlerim Düzensiz, Hamile Kalamıyorum
Adet düzensizliği, kadınların çoğunun yıllarca yaşadığı halde bir sorun olarak görmediği bir durumdur. Gebelik istendiğinde ise bu düzensizlik aniden en önemli başlık haline gelir.
Kısa Cevap. Düzensiz adet, çoğu zaman yumurtlamanın düzensiz olduğunu gösterir ve bu, kadın kaynaklı kısırlığın en sık nedenidir. İyi haber şu ki nedenlerin büyük bölümü tedavi edilebilir; yumurtlama sağlandığında bu kadınların yaklaşık %70-80’i gebe kalır.
Hangi adet düzeni normal kabul edilir?
Normal aralık sanılandan geniştir. Adetin ilk gününden bir sonraki adetin ilk gününe kadar geçen sürenin 24 ile 38 gün arasında olması ve döngüler arasındaki farkın 7-9 günü aşmaması normal kabul edilir. Bu aralığın dışına çıkan, yani 24 günden kısa, 38 günden uzun ya da her ay belirgin biçimde değişen döngüler düzensiz sayılır. Düzenli adet görmek, yumurtlamanın gerçekleştiğinin en güçlü göstergesidir; düzensizlik ise çoğu zaman yumurtlamanın seyrekleştiğini ya da hiç olmadığını işaret eder. Üreme çağındaki kadınların yaklaşık %15-20’si düzensiz adet bildirir ve yumurtlama bozukluğu kadın kaynaklı kısırlığın yaklaşık %25-30’undan sorumludur. Bu nedenle düzensizlik, çift değerlendirmesi sırasında ilk ele alınan başlıklardandır.
Kaynak: ACOG — anormal adet düzeni ve yumurtlama bozukluklarının değerlendirilmesi.
Düzensizlik gebeliği tam olarak nasıl engeller?
Mekanizma basittir: yumurta çatlamazsa sperm ile buluşacak hücre bulunmaz. Ancak daha sık karşılaşılan durum, yumurtlamanın hiç olmaması değil, öngörülemez zamanlarda olmasıdır. Bu ikinci tabloda gebelik mümkündür ancak zamanlamayı yakalamak zorlaşır; çünkü yumurtlama günü her ay değişir. Doğurgan pencere yumurtlamadan önceki beş gün ile yumurtlama gününü kapsar ve düzensiz döngülerde bu pencerenin ne zaman açılacağı tahmin edilemez. Ayrıca yumurtlama sonrası dönemin kısa olması da tutunmayı zorlaştırabilir. Bu nedenle düzensiz adet gören bir kadında ilk adım, yumurtlamanın olup olmadığını nesnel biçimde göstermektir; tahmin üzerine kurulu aylar boşa geçer.
Adet düzensizliğinin altında ne yatar?
En sık karşılaşılan nedenler
- Polikistik over sendromu — düzensiz adetlerin yaklaşık %70’inden sorumludur
- Tiroid bozuklukları — hem az hem fazla çalışma yumurtlamayı bozar
- Prolaktin yüksekliği — süt hormonunun yükselmesi yumurtlamayı baskılar
- Aşırı kilo kaybı, yoğun spor ve düşük vücut yağ oranı
- Belirgin kilo fazlalığı ve insülin direnci
- Azalmış yumurtalık rezervi ve erken menopoza geçiş dönemi
- Kronik stres ve uzun süreli uyku düzensizliği
| Neden | Ayırt edici bulgu | Öncelikli tedavi |
|---|---|---|
| Polikistik over sendromu | Tüylenme, akne, ultrasonda çok folikül | Kilo düzenlemesi ve letrozol |
| Tiroid bozukluğu | Yorgunluk, kilo değişimi, TSH bozukluğu | İlaçla hormon dengelemesi |
| Prolaktin yüksekliği | Meme başından süt gelmesi, baş ağrısı | İlaç tedavisi, gerekirse hipofiz görüntüleme |
| Düşük vücut yağ oranı | Yoğun spor, ani kilo kaybı, adetin kesilmesi | Beslenme düzeni ve egzersiz yükünün azaltılması |
| Azalmış yumurtalık rezervi | Döngülerin kısalması, düşük AMH | Gecikmeden tedavi planı |
Bu başlıkların çoğu düzeltilebilir. Nedeni belirlemeden yapılan tedavi, doğru olsa bile eksik kalır; çünkü tiroid kaynaklı bir düzensizlik ile polikistik over kaynaklı düzensizlik farklı yollarla çözülür.
Hangi testler yapılmalı?
Panel kısa ve hedefe yöneliktir. Adetin 2-3. gününde FSH, LH, estradiol, AMH ve androjen düzeyleri bakılır; ayrıca tiroid fonksiyonları ve prolaktin ölçülür. Yumurtlamanın gerçekleşip gerçekleşmediği, beklenen adetten yaklaşık bir hafta önce bakılan progesteron düzeyi ile ya da doğrudan ultrason takibiyle gösterilir. Ultrasonda ayrıca yumurtalıkların görünümü ve rahim içi değerlendirilir. Kilo fazlası olan kadınlarda açlık şekeri ve insülin bakılması, insülin direncinin saptanması açısından yararlıdır. Bu paneli genişletip onlarca teste dönüştürmek gerekmez; nedenlerin büyük bölümü bu temel değerlendirmeyle ortaya çıkar.
Yumurtlama nasıl sağlanır?
Tedavi doğrudan nedene yöneliktir ve basamaklı ilerler. Tiroid bozukluğu veya prolaktin yüksekliği saptandıysa bunların ilaçla düzeltilmesi çoğu zaman tek başına yeterli olur ve adet düzeni kendiliğinden yerine oturur. Kilo fazlası varsa ölçülü bir kilo kaybı çoğu kadında yumurtlamayı kendiliğinden geri getirir. Bu adımlar yeterli olmazsa ilaçla yumurtlama uyarısına geçilir; günümüzde ilk tercih letrozoldür ve yumurtlama sağlama oranı %75-80 bandındadır. Tedavi ultrasonla izlenir, çatlama zamanı belirlenir ve ilişki zamanlaması buna göre planlanır. Hafif erkek faktörü eşlik ediyorsa aşılama tedavisi ile birleştirilebilir.
Yumurtlama sağlandığı halde gebelik olmuyorsa?
Kaynak: ESHRE — yumurtlama bozukluklarında basamaklı tedavi yaklaşımı.
Bu noktada değerlendirmenin genişletilmesi gerekir; çünkü yumurtlama sağlanmış olması diğer faktörlerin normal olduğu anlamına gelmez. Tüplerin açıklığı rahim filmi ile kontrol edilir, sperm analizi tekrarlanır ve rahim içi ultrasonla ya da gerekirse histeroskopi ile değerlendirilir. Ultrason takibiyle yumurtlamanın gösterildiği ve 3-6 döngü boyunca doğru zamanlamayla denendiği halde gebelik oluşmuyorsa tüp bebek tedavisi gündeme gelir. Kliniğimizde bu tabloda en çok vurguladığımız şey şudur: düzensiz adet, çözülebilir bir başlıktır ancak yalnızca adeti düzenlemek yeterli değildir; hedef adet takvimi değil, gebeliktir.
Sık Sorulan Sorular
Hayır. Düzensiz döngülerde yumurtlama zaman zaman gerçekleşebilir ancak öngörülemez zamanlarda olur. Kesin bilgi, beklenen adetten bir hafta önce bakılan progesteron düzeyi veya ultrason takibiyle elde edilir.
Hayır. Doğum kontrol hapları adet kanamasını düzenli gösterir ancak yumurtlamayı baskılar. Gebelik istendiğinde tedavi, kanamayı düzenlemeye değil yumurtlamayı sağlamaya yönelik olmalıdır.
Adet aralığının 38 günü aşması düzensizlik olarak değerlendirilir. Üç aydan uzun süre adet görülmemesi durumunda gecikmeden değerlendirme yapılmalıdır; bu tablo genellikle yumurtlamanın tamamen durduğunu gösterir.
Evet, bozabilir. Yoğun ve uzun süreli stres beyindeki hormon merkezini baskılayarak yumurtlamayı geciktirebilir veya durdurabilir. Ancak stresi tek neden saymadan önce tiroid, prolaktin ve polikistik over gibi başlıklar dışlanmalıdır.
Kilo fazlası olan kadınlarda mevcut kilonun %5-10’unun verilmesi yumurtlamayı yeniden başlatabilir. Buna karşılık aşırı zayıflık ve hızlı kilo kaybı da yumurtlamayı durdurur; her iki uçta da denge hedeflenir.
Genellikle 3-6 döngü denenir. Bu süre içinde gebelik oluşmazsa aynı ilaçta ısrar etmek yerine dozun değiştirilmesi, farklı bir basamağa geçilmesi ya da diğer faktörlerin yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Adet düzensizliğiyle gelen hastalarımın çoğu yıllardır bunu bir sorun olarak görmemiş, gebelik isteyince fark etmiş oluyor. Ben bu tabloyu iyi haber sayarım, çünkü nedeni bulunabilen ve düzeltilebilen bir başlıktır. Yalnız bir uyarım olur: hedefimiz takvimde düzenli görünen bir adet değil, gebeliktir. Kanamayı düzenleyip yumurtlamayı sağlamayan tedaviler, hastaya zaman kaybettirmekten başka bir şey yapmıyor.
