Doç. Dr. Cengiz ANDANOnline
Histerosalpingografi (HSG), halk arasında bilinen adıyla rahim filmi, tüplerin açıklığını ve rahim iç şeklini gösteren kısa bir görüntüleme tetkikidir. Ofis koşullarında, anestezi gerektirmeden yapılır ve genellikle birkaç dakika sürer. Özellikle gebe kalamama değerlendirmesinin standart adımlarından biridir.
İnternette okunan "çok acı verici" hikâyeler birçok kadının bu testi ertelemesine yol açar. Oysa ağrı kişiden kişiye değişir ve doğru zamanlama, ön hazırlık ve deneyimli bir ekiple çoğunlukla tolere edilebilir düzeydedir. Doç. Dr. Cengiz Andan, işlemi rahat geçirmeye odaklanan bir yaklaşımla uygular.
Histerosalpingografi, rahim içine kontrast madde (özel bir sıvı) verilerek rahim ve fallop tüplerinin röntgenle görüntülendiği tanısal bir işlemdir. Verilen sıvının dağılımına bakılarak tüplerin açık olup olmadığı ve rahim boşluğunun şekli değerlendirilir.
Adı üç kelimenin birleşiminden gelir: histero (rahim), salpingo (tüpler) ve grafi (görüntüleme). Halk arasında "rahim filmi" ya da "ilaçlı rahim filmi" olarak anılır. İşlemin temel amacı, gebeliği engelleyebilecek yapısal sorunları görünür kılmaktır.
HSG, kadın infertilitesinin değerlendirilmesinde 1900'lü yılların başından bu yana kullanılan, köklü ve güvenilirliği kanıtlanmış bir yöntemdir. Tüp açıklığını değerlendirmedeki doğruluğu yüksektir; çalışmalarda tüp tıkanıklığını saptama duyarlılığı yaklaşık %65-85 bandında bildirilir. Bu nedenle ileri ve pahalı tetkiklere geçmeden önce ilk basamakta tercih edilir.
Rahim filmi en sık, gebe kalmakta zorlanan kadınların değerlendirilmesinde istenir. Pratikte gebe kalamama araştırmasında ilk başvurduğumuz tetkiklerden biridir. Başlıca kullanım alanları şunlardır:
İnfertilite değerlendirmesinde en sık kullanılan görüntüleme yöntemlerinden biri olan HSG, tedavi planının doğru kurulmasına yardımcı olur. Kadın kaynaklı kısırlık nedenlerinin yaklaşık %25-35'ini tüplerle ilgili sorunlar oluşturduğu için, tüp açıklığını gösteren bu test değerlidir. Tüp bebek öncesi standart değerlendirmeler arasında da yer alır. Bu tetkiki, gebe kalamama nedenini hızlı ve güvenilir biçimde daraltmak için öneriyoruz.
Kaynak: ACOG, 2019.
Bu, en çok sorulan ve en çok kaygı yaratan sorudur. Dürüst cevap şudur: ağrı kişiden kişiye değişir. Çoğu kadın işlemi adet sancısı benzeri bir kramp olarak tanımlar; internette dolaşan "dayanılmaz acı" hikâyeleri genel durumu yansıtmaz.
Kramp hissinin iki nedeni vardır: rahim ağzından ince bir kateterin geçirilmesi ve kontrast maddenin tüplerden geçerken yaptığı kısa süreli basınç. Bu his genellikle işlem bittikten kısa süre sonra geçer. Deneyimli bir ekiple ve yumuşak teknikle yapıldığında rahatsızlık belirgin biçimde azalır. Burada "tamamen ağrısız" gibi bir vaat vermek doğru olmaz; ancak çoğu kadın için tahmin ettiklerinden çok daha hafif geçer.
Pratikte gördüğümüz tablo şudur: kadınların önemli bir bölümü işlemden önce yoğun kaygı taşır, ancak işlem sonrasında "beklediğimden çok daha kolaydı" der. Kadınların yaklaşık %70-80'i ağrıyı hafif ya da orta düzeyde tanımlar; şiddetli ağrı tarifleyenlerin oranı görece düşüktür. Ağrının şiddetini belirleyen en önemli etkenler kateterin inceliği, kontrastın veriliş hızı ve işlemin doğru günde yapılmasıdır.
Ağrıyı azaltmak için birkaç basit ama etkili yöntem kullanıyoruz. Doğru hazırlık, işlemi çoğu kadın için rahat hale getirir:
Önemli bir noktayı vurgulamak isteriz: ağrı korkusuyla testi ertelemek, gebe kalamamanın nedenini bulmayı geciktirir. İşlemden önce alınan basit bir ağrı kesicinin, işlem sırasında hissedilen krampı yaklaşık %30-50 oranında azaltabildiği bildirilmiştir. Doğru hazırlıkla işlem genellikle düşünülenden çok daha kolay tamamlanır.
Rahim filmi, adet kanaması bittikten sonra ve yumurtlamadan önce, yani adet döngüsünün yaklaşık 5-12. günleri arasında çekilir. Bu zamanlama rastgele değildir; iki önemli nedeni vardır.
Birincisi, bu dönemde kadının gebe olmadığından emin olunur. Kontrast madde ve röntgen, var olan bir gebelik için sakıncalı olacağından bu güvence kritiktir. İkincisi, adet sonrası dönemde rahim iç zarı incedir; bu hem görüntü kalitesini artırır hem de enfeksiyon riskini azaltır. Adet döneminde HSG çekilmesi önerilmez.
Bu pencere kaçırılırsa işlem genellikle bir sonraki döngüye ertelenir. Bu yüzden randevu planlanırken son adet tarihiniz sorulur ve çekim, döngünüze göre en uygun güne yerleştirilir. Doğru günde yapılan çekimlerin görüntü kalitesi belirgin biçimde yüksektir; yanlış zamanlama, tekrar çekim ihtiyacını yaklaşık %10-15 oranında artırabilir. Doğru zamanlama, hem sonucun güvenilirliğini hem de işlemin konforunu doğrudan etkiler.
Kaynak: RadiologyInfo (RSNA), 2022.
Rahim filmi, anestezi gerektirmeyen, kısa süren bir işlemdir. Genellikle birkaç dakikada tamamlanır. İşlem adımları şu sırayı izler:
İşlem boyunca hasta uyanıktır; sadece kısa süreli kramp hissedilebilir.
İşlem öncesi hazırlık basittir ve büyük ölçüde rahatınızı artırmaya yöneliktir. Dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:
Bu hazırlıklar hem işlemin güvenli hem de konforlu geçmesini sağlar.
İşlem sırasında çoğu kadın kısa süreli, adet sancısına benzer bir kramp hisseder. İşlem sonrasında hafif lekelenme ve hafif kramp birkaç gün sürebilir; bu beklenen bir durumdur ve kadınların yaklaşık %20-30'unda görülür. Çoğu kadın aynı gün günlük hayatına döner.
İşlemden sonra yaklaşık 48 saat boyunca banyo (küvette), cinsel ilişki ve vajinal tampon kullanımından kaçınmanız önerilir. Bunun nedeni, rahim ağzının işlem sırasında bir miktar zorlanmış olması ve enfeksiyon riskini en aza indirme isteğidir.
Kaynak: ESHRE, 2021.
İşlemden sonra şu belirtilerde doktorunuza başvurun:
Bu belirtiler nadir görülen bir enfeksiyonun işareti olabilir. Böyle bir durumda gecikmeden değerlendirme için doktorunuza ulaşın.
Burada çok önemli ve sıkça yanlış anlaşılan bir nokta var: tüplerin filmde kapalı görünmesi, her zaman gerçekten kapalı oldukları anlamına gelmez. Bazen tüpün ağzındaki geçici kasılma (spazm) veya teknik nedenler "yalancı tıkanıklık" görüntüsü oluşturabilir.
Bu nedenle kapalı bir sonuç tek başına panik nedeni değildir. Sonucu her zaman hastanın öyküsü ve diğer bulgularla birlikte değerlendiriyoruz; gerektiğinde tetkik tekrarlanır veya laparoskopiyle doğrulanır. Tek taraflı kapalı görünen vakaların azımsanmayacak bir bölümünde, tüpün aslında açık olduğu ileri değerlendirmede ortaya çıkar; bu "yalancı tıkanıklık" oranı bazı çalışmalarda %15-20'ye kadar bildirilmiştir. Tıkanıklık gerçekten doğrulanırsa, durumun yerine göre tüp bebek (IVF) ya da aşılama gibi seçenekler gündeme gelebilir. Ameliyatla tüp açmanın başarı şansı sınırlı olduğundan çoğu durumda öncelikli seçenek değildir.
Rahim ve tüpleri değerlendirmek için kullanılan üç temel yöntem vardır. Hangisinin tercih edileceği, neyin araştırıldığına bağlıdır.
| Yöntem | Ne gösterir | Tedavi edici mi |
|---|---|---|
| HSG (rahim filmi) | Tüp açıklığı + rahim iç şekli | Sınırlı (hafif yıkanma etkisi) |
| Sonohisterografi (SIS) | Rahim içi detay (polip, yapışıklık) | Hayır, tanısal |
| Histeroskopi | Rahim içini doğrudan görme | Evet, aynı seansta tedavi |
Özetle HSG, tüp açıklığını değerlendirmede öne çıkar; SIS rahim içi ayrıntıyı netleştirir; histeroskopi ise hem tanı hem tedavi imkânı sunar. Bu yöntemler birbirinin yerine değil, çoğu zaman birbirini tamamlayacak şekilde kullanılır.
Birçok kadının duyduğu "rahim filmi sonrası gebelik şansı artıyor" söylentisinin bir gerçeklik payı vardır, ancak abartılmamalıdır. Bazı kadınlarda, özellikle işlemi izleyen ilk aylarda kendiliğinden gebelik oranında artış bildirilmiştir.
Olası açıklama, kontrast maddenin tüplerdeki çok hafif yapışıklıkları veya mukusu basınçla temizleyebilmesidir; bu etki özellikle yağ bazlı kontrast kullanıldığında daha belirgin görünmektedir. Çalışmalarda yağ bazlı kontrast sonrası ilk 3-6 ayda kendiliğinden gebelik oranlarında yaklaşık %10-15'lik bir artış bildirilmiştir. Yine de bunu net bir vaat olarak sunmuyoruz: bu etki herkeste görülmez ve garanti değildir. Testin asıl amacı tanı koymaktır; gebelik katkısı olursa bu ek bir kazançtır.
Rahim filmi, deneyimli ellerde güvenli kabul edilen bir işlemdir. Röntgen kullanılsa da radyasyon dozu düşüktür ve işlem süresi çok kısadır; uygun günde yapıldığında gebelik ihtimali de zaten düşüktür.
İşleme bağlı riskler genellikle hafiftir: kısa süreli kramp, az miktarda kanama ve çok nadiren alerjik reaksiyon ya da enfeksiyon. Bu komplikasyonların görülme olasılığı, deneyimli bir merkezde ve doğru tekniğe uyulduğunda oldukça düşüktür. İşleme bağlı pelvik enfeksiyon görülme oranı yaklaşık %1'in altındadır; kontrast maddeye karşı ciddi alerjik reaksiyon ise %1'den çok daha nadirdir. Risk faktörü taşıyan hastalarda gerektiğinde koruyucu antibiyotik verilebilir.
Radyasyon konusundaki kaygı da çoğu zaman gereğinden büyüktür. HSG'de alınan doz, günlük yaşamda kısa sürede maruz kalınan doğal radyasyon düzeyine yakındır ve üreme sağlığına zarar verecek seviyenin çok altındadır.
Rahim filminde yaklaşım, yalnızca görüntü almak değil; işlemi rahat geçirmek ve sonucu doğru yorumlamaktır. Doç. Dr. Cengiz Andan'ın bu konudaki klinik prensipleri şunlardır:
Ağrı, hazırlıkla yönetilir. Doğru zamanlama, ön ağrı kesici, yumuşak kateter ve skopi eşliği işlemi çoğu kadın için rahat hale getirir.
Korku, erteletmeye dönüşmemeli. Hastanın kaygısı dürüstçe ele alınır; amaç testi gereksiz büyütmek değil, doğru bilgiyle korkuyu azaltmaktır.
Sonuç tek başına yorumlanmaz. Kapalı bir tüp görüntüsü panik nedeni değildir; sonuç öykü ve diğer bulgularla birlikte değerlendirilir.
Tetkik, bütünün parçasıdır. HSG, fertilite değerlendirmesinin bir adımı olarak ele alınır; tek bir testle değil, tablonun tamamıyla karar verilir.
Bu yaklaşım, 18 yıllık aktif jinekoloji pratiği, 2.000'i aşkın laparoskopik ameliyat ve Sağlık Bakanlığı sertifikalı fertilite uzmanlığıyla şekillenmiştir. Komplikasyon oranı %2'nin altındadır. Değerlendirme süreci İstanbul Şişli'deki muayenehanede yürütülür.
Doç. Dr. Cengiz Andan — Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı
Şişli'deki muayenehanede rahim filmi için randevu, adet takvimine göre doğru güne planlanır. Bu yüzden randevu alırken son adet tarihinizin sorulması olağandır; amaç işlemi en uygun ve en konforlu güne yerleştirmektir.
Değerlendirmede öncelikle neden HSG istendiği netleştirilir, ardından hazırlık önerileri paylaşılır. İşlem sonrası sonuçlar, sizin durumunuza özel biçimde yorumlanır ve gerekiyorsa sonraki adımlar birlikte planlanır.
Ağrı kişiden kişiye değişir, ancak kadınların yaklaşık %70-80'i işlemi adet sancısı benzeri hafif ya da orta bir kramp olarak tanımlar. Ön ağrı kesici ve doğru zamanlama ile işlem genellikle rahat geçer.
İşlemin görüntüleme kısmı genellikle birkaç dakika sürer. Hazırlıkla birlikte toplam süre kısadır ve aynı gün evinize dönebilirsiniz.
Adet bittikten sonra, yumurtlamadan önce, yaklaşık döngünün 5-12. günleri arasında çekilir. Bu, hem güvenlik hem görüntü kalitesi için idealdir.
Hayır, rahim filmi için açlık gerekmez. Normal beslenmenize devam edebilirsiniz; yalnızca önerilen ağrı kesiciyi almanız yeterlidir.
Çoğu kadın için anestezi gerekmez; işlem anestezisiz tamamlanır. Yalnızca ağrı eşiği çok düşük olan hastalarda nadiren anestezi seçeneği değerlendirilir.
Görüntüler işlem sırasında alınır; değerlendirme kısa sürede yapılır. Sonucunuz, durumunuza özel biçimde sizinle paylaşılır.
Hayır. Filmde kapalı görünmesi her zaman gerçek tıkanıklık anlamına gelmez; spazm gibi nedenlerle yalancı tıkanıklık olabilir. Gerektiğinde tetkik tekrarlanır veya laparoskopiyle doğrulanır.
Çoğu durumda evet. Hatta bazı kadınlarda ilk 3-6 ayda gebelik şansında yaklaşık %10-15'lik bir artış bildirilmiştir. Ancak enfeksiyon şüphesi veya ek işlem planı varsa doktorunuz bekleme önerebilir.
Genellikle işlemden sonra yaklaşık 48 saat beklenmesi ve lekelenme bittikten sonra ilişkiye dönülmesi önerilir.
HSG röntgenle yapılır, ancak radyasyon dozu düşük ve süre çok kısadır. Uygun günde yapıldığında güvenli kabul edilir.
Hafif lekelenme veya az miktarda kanama birkaç gün sürebilir ve normaldir. Kanama yoğunlaşır, ateş veya kötü kokulu akıntı eklenirse doktorunuza başvurun.
Hayır. Adet döneminde HSG önerilmez; enfeksiyon riski ve görüntü kalitesi nedeniyle işlem adet sonrasına planlanır.
Tedavi süreciniz hakkında ön bilgi almak veya size özel tedavi yöntemlerini öğrenmek için formu doldurarak ücretsiz danışmanlık talep edin.